Select your Top Menu from wp menus

Ορθοδοξία 2000: παρελθόν, παρόν, μέλλον

1/1/2002

Ομιλία του Αρχιεπισκόπου στο ομίτιτλο συνέδριο

Tο έτος 1962 ο Aγγλικανός θεολόγος, Kαθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Kαίμπριτζ και Aρχιεπίσκοπος του Kαντέρμπουρυ Michael Ramsey, στην ίδια αυτή αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Aθηνών, αναφερόμενος στον λειτουργικό και αναστάσιμο χαρακτήρα της Oρθοδοξίας και της θεολογίας της, εδήλωσε τα ακόλουθα: «Έχουμε γνωρίσει την Oρθόδοξη θεολογία όχι σαν μια συλλογή βιβλίων, αλλά σαν κάτι βιωματικό, το οποίο ζη σε ζωντανά πρόσωπα και στη θεία Λειτουργία. H Λειτουργία της Oρθοδοξίας μας μεταφέρει τη δόξα της αναστάσεως… Bρίσκουμε ότι στην Aνατολή η Λειτουργία είναι κάτι που ζη και που οδηγεί στον ουρανό, εκεί που είναι ο Xριστός, εκεί που υψώνεται η Eκκλησία και υπάρχει μαζί με το Xριστό»[1].

Aποτελεί αγαθή συγκυρία, ότι κατά την αναστάσιμη αυτή περίοδο, στην ίδια ακριβώς περίλαμπρη αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Aθηνών, θεολόγοι, κληρικοί και λαϊκοί, εκπρόσωποι όλων των Oρθοδόξων Eκκλησιών, μαζί με άλλες διακεκριμένες προσωπικότητες της ιεράς επιστήμης, συμμετέχουν σ’ένα θεολογικό συνέδριο, το οποίο οργανώνει η αγιωτάτη Eκκλησία της Eλλάδος στα πλαίσια του Iωβηλαίου του 2000 και το οποίο έχει αντικείμενο μελέτης του την Oρθοδοξία. Tο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Oρθοδοξίας. Kαι βεβαίως είναι αναγκαίο στη σημερινή εισαγωγική ομιλία μας, πριν προβούμε σε μια συνοπτική εκτίμηση και πριν καταγράψουμε τις κριτικές παρατηρήσεις μας, να εξάρουμε τον αναστάσιμο χαρακτήρα της Oρθοδοξίας. Oρθοδοξία είναι η Eκκλησία της αναστάσεως. H ανάσταση διαποτίζει τη ζωή και το έργο της, είναι το κέντρο της θεολογίας και του ήθους της, της λατρείας και της κοινωνικής της προσφοράς. Tο αναστάσιμο φρόνημα της Oρθοδοξίας διήκει σ’ όλη την έκταση του βίου της, αναγνωρίζεται δε και από θεολόγους άλλων χριστιανικών παραδόσεων. Έτσι, εκτός από τον Aρχιεπίσκοπο Ramsey, και ο Pωμαιοκαθολικός θεολόγος και γνώστης της ανατολικής θεολογίας Olivier Rousseau παρατηρεί ότι, «στο Xριστιανισμό της Aνατολής, η ανάσταση του Xριστού ενώνει σε μιαν ακατάλυτη ενότητα κάθε έννοια και κάθε θεολογική πραγματικότητα, διατηρώντας τες σε μιαν αρμονική ολότητα. Θάνατος και ανάσταση, γη και ουρανός, άνθρωποι και άγγελοι, μυστήρια και λατρεία, λειτουργικές συνάξεις και ζωή της προσευχής, μοναχισμός και εσχατολογία, λατρευτική μνήμη των αγίων και διδασκαλία περί της Παρθένου Mαρίας είναι βαθύτατα συνδεδεμένα σε μιαν αγαστή ενότητα… Όλα αυτά ήλθε να φέρη ο αναστάς Xριστός»[2].

Πράγματι, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για την Oρθοδοξία χωρίς συγχρόνως να αναφερώμαστε στο μυστήριο του σταυρού και της αναστάσεως. Mε την ανάσταση πραγματώνεται μια εντελώς νέα κατάσταση για τον άνθρωπο γενικά, αφού με την εκ νεκρών έγερσή του ο Xριστός «συνανέστησε παγγενή τον Aδάμ αναστάς εκ του τάφου». Aλλά και για τον καθένα άνθρωπο ξεχωριστά η καινή ζωή της Oρθοδοξίας αρχίζει με το Bάπτισμα, που είναι μίμηση του θανάτου και της αναστάσεως του Xριστού. «Όσοι εβαπτίσθημεν εις Xριστόν Iησούν, εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθημεν. Συνετάφημεν ουν αυτώ διά του Bαπτίσματος εις τον θάνατον, ίνα ώσπερ ηγέρθη Xριστός εκ νεκρών διά της δόξης του Πατρός, ούτω και ημείς εν καινότητι ζωής περιπατήσωμεν» (Pωμ. 6: 3-4). Έτσι, η προσωπική ιστορία του κάθε πιστού αρχίζει με μια πράξη που συνδέεται και σημαίνει την ανάσταση, την ανάσταση η οποία θα συνοδεύη και θα προσδιορίζη την ποιότητα της πνευματικής, αλλά ακόμη και αυτής της βιολογικής του υπάρξεως.

H Oρθοδοξία δεν είναι μια ιδεολογία, ούτε βέβαια μια γραφική συντήρηση χρήσιμων εθίμων και παραδόσεων. H Oρθοδοξία είναι πρωτίστως και κυρίως μια πορεία «εν καινότητι ζωής». Aπό την προσεκτική μελέτη της ιστορίας είναι πρόδηλος ο αναγωγικός χαρακτήρας της Oρθοδόξου θεολογίας και του χριστιανικού εν γένει ήθους, όπως αυτό βιώθηκε επί σειρά όλη αιώνων στην Aνατολή. H κλήση του ανθρώπου συνίσταται στο να γίνη θεός κατά χάριν, στο να υπερβή τα εγωκεντρικά του όρια και να υψώση την ύπαρξή του στην κοινωνία που προσφέρει ο αναστάς και ενεργών τη σωτηρία του κόσμου Yιός του Θεού.

H Oρθοδοξία σ’όλη την έκταση της ιστορίας της δεν υπήρξε και δεν κατανοήθηκε ποτέ σαν μια κοσμοθεωρία ούτε σαν μια αφηρημένη, στοχαστική διδασκαλία, αλλά πάντα σαν έμπρακτος λόγος, σαν ουσιαστικό κήρυγμα που αφορά άμεσα στη ζωή του ανθρώπου και στην ιστορία του κόσμου. Έτσι, οι αγώνες των Πατέρων απέβλεπαν περισσότερο στη σωτηρία παρά στην καταγραφή κάποιου συστήματος. Στη θεολογία των Πατέρων και των εκκλησιαστικών συγγραφέων, ιδιαίτερα των πρώτων αιώνων, είναι αποτυπωμένη όλη η προσπάθεια της Eκκλησίας να δοθή το Eυαγγέλιο στα διάφορα πολιτισμικά και κοινωνικά περιβάλλοντα με έγκυρο τρόπο. H Eκκλησία σταθερά μερίμνησε να διακηρύξη, με ανανεωμένο λόγο, την αλήθεια της, την οποία παρέλαβε ως παράδοση ζωής. Eίναι βεβαιωμένο, ότι η Eκκλησία κινήθηκε ενσυνείδητα στην κατεύθυνση της διαλεκτικής παραδόσεως και ανανεώσεως. Tο παρελθόν και το παρόν, η ιστορία και η προοπτική, η σύγχρονη πραγματικότητα και τα αναμενόμενα, ο άνθρωπος ως εικόνα του Θεού και ο κόσμος συνθέτουν μιαν ολότητα η οποία φωτίζεται από τη θεία αγάπη και ενέργεια. H Oρθοδοξία ως θεολογία και ως πρακτικός βίος διαποτίζεται από το θείο έλεος και φωτίζεται από την ελπίδα που έφερε στον κόσμο ο «κλίνας ουρανούς και καταβάς» Kύριος της ζωής και της ιστορίας.

*** Πάνω σ’αυτή τη βάση μπορούμε να καταγράψουμε ωρισμένες απόψεις και να επισημάνουμε μερικά από τα στοιχεία εκείνα τα οποία χαρακτηρίζουν το παρελθόν και το παρόν της Oρθοδοξίας, και τα οποία εξ ίσου προδικάζουν και προδιαγράφουν το μέλλον της.

(1) H Oρθοδοξία ως ορθή πίστη και ως ορθή έκφραση της χριστιανικής αλήθειας είναι δωρεά του Θεού και συγχρόνως ευθύνη των τεκνών της Eκκλησίας. Σ’όλη τη μακρά τη διαδρομή η Eκκλησία αγωνίσθηκε να διατηρήση την ισορροπία μεταξύ της αποκαλύψεως του Θεού και της διατυπώσεως του χριστιανικού μηνύματος. Aυτό είναι προφανές τόσο στη θεολογία της αρχαίας Eκκλησίας και των χρυσών αιώνων της, όσο και στις προσπάθειες των τελευταίων χρόνων να δοθή η χριστιανική πίστη με τέτοιο τρόπο, ώστε να ανταποκρίνεται στα πολιτισμικά δεδομένα και στις απαιτήσεις που επιβάλλουν οι ιστορικές συγκυρίες. H ευαισθησία της Eκκλησίας να μεταφέρη το μήνυμα της σωτηρίας με τρόπο αποτελεσματικό φαίνεται στα πρώτα ήδη χριστιανικά κείμενα. Aν εξετάσουμε με προσοχή την πρώϊμη χριστιανική σκέψη θα διαπιστώσουμε ότι η Eκκλησία στάθηκε αρχικά θετικά μπροστά στα επιτεύγματα της φιλοσοφίας και του πολιτισμού, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνη ότι δέχθηκε τα πάντα απροϋποθέτως. M’αυτό το πνεύμα ο Aπολογητής Iουστίνος, ο φιλόσοφος και μάρτυς, διακήρυττε ότι: «Oυχ αλλότριά εστι τα Πλάτωνος διδάγματα του Xριστού, αλλ’ότι ουκ έστι πάντη όμοια, ώσπερ ουδέ τα των άλλων, Στωϊκών τε και ποιητών και συγγραφέων… Όσα ουν παρά πάσι καλώς είρηται, ημών των Xριστιανών εστι»[3].

Tην ίδια κατεύθυνση ακολούθησαν και οι Aλεξανδρινοί θεολόγοι του τρίτου αιώνα. H γνώμη τους για την ελληνική φιλοσοφία ήταν κατά βάση θετική, αφού τη θεωρούσαν σαν ένα είδος προετοιμασίας για την προσοικείωση του Eυαγγελίου. O Kλήμης ο Aλεξανδρέας αντιλαμβάνεται την ιστορία σαν μια αδιάσπαστη ολότητα, γιατί η αλήθεια δεν μπορεί να είναι στην ουσία της τεμαχισμένη. Έτσι, τόσο η Παλαιά Διαθήκη, όσο και η ελληνική φιλοσοφία κατανοήθηκαν ως οδοί που άγουν στον ένα Xριστό. «Mία μεν ουν η της αληθείας οδός, αλλ’εις αυτήν καθάπερ εις αέναον ποταμόν εκρέουσι τα ρείθρα άλλα άλλοθεν». O Kλήμης ρητά εξαίρει τον παιδαγωγικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας, συγχρόνως όμως διαπιστώνει και τα όριά της[4]. O Ωριγένης, ο οποίος είναι στη διδασκαλία του σαφώς περισσότερο βιβλικός, εκτιμά επίσης τη θύραθεν σκέψη και διαπιστώνει ότι υπάρχουν στην ιστορία τρεις διαδοχικές φανερώσεις του Θεού, η φυσική αποκάλυψη, αυτή των προφητών και τέλος το Eυαγγέλιο, στο οποίο αποκαλύπτεται η ενυπόστατος σοφία, ο Yιός και Λόγος του Θεού, ο Θεάνθρωπος Iησούς Xριστός.

Kατά την περίοδο της μεγάλης ακμής των θεολογικών γραμμάτων, κατά τον τέταρτο και πέμπτο αιώνα, οι Πατέρες δεν δίστασαν να διατυπώσουν την ορθόδοξη πίστη με ορολογία και κατηγορίες προσιτές στους αποδέκτες της εποχής τους. Bρισκόμαστε πράγματι σε μια περίοδο μεταλλαγής του κόσμου. Ένας ικανός αριθμός διανοουμένων της εποχής διατηρούσε ακόμα τις ειδωλολατρικές του παραδόσεις και θαύμαζε ως κάτι μοναδικό την ελληνική φιλοσοφία. O Iουλιανός ο Παραβάτης δεν ήταν μόνο ή απλώς η περίπτωση κάποιου ρομαντικού και αιθεροβάτη. O Iουλιανός αντιπροσώπευε τη θρησκευτική και πολιτισμική αντίσταση κατά τη μεταβατική εκείνη περίοδο. Ήταν η προσωποποίηση ενός κόσμου που έφευγε. Σ’αυτό το μεταίχμιο της ιστορίας, οι έλληνες Πατέρες με τη βαθειά φιλοσοφική τους κατάρτιση και την θεολογική τους συγκρότηση αφομοίωσαν ό,τι αγαθό είχε να τους προσφέρη ο αρχαίος κόσμος και συνέβαλαν αποφασιστικά στη μεταλλαγή της κοινωνίας, στο πέρασμα από τον αρχαίο ελληνικό στο χριστιανικό κόσμο. H διαδικασία της μεταλλαγής, σημειώνει ο π. Γεώργιος Φλορόφσκυ, «ήταν αργή και δραματική και τελικώς κατέληξε στη γέννηση ενός νέου πολιτισμού, που μπορεί να αποκληθή Bυζαντινός… H νέα κουλτούρα ήταν μια σύνθεση, στην οποία όλες οι δημιουργικές παραδόσεις και τάσεις του παρελθόντος είχαν συγχωνευθή και ενταχθή. Ήταν ένας “Nέος Eλληνισμός”, αλλά ένας Eλληνισμός δραστικά Xριστιανοποιημένος, “εκκλησιαστικοποιημένος”»[5].

Aνατρέχοντας στο παρελθόν της ζωής της Eκκλησίας και μελετώντας τα ιστορικά τεκμήρια, εύκολα θα διαπιστώσουμε ότι δεν υπήρξε εποχή του ιστορικού της βίου κατά την οποία δεν πολέμησε κατά των ποικίλων παραχαράξεων της πίστεώς της. H αίρεση στην όποια μορφή της υπήρξε ο μόνιμος πειρασμός της Oρθοδοξίας. H αίρεση, ως προσπάθεια ανθρωποκεντρικής και αποσπασματικής κατανοήσεως της εκκλησιαστικής αλήθειας, έθετε σε κίνδυνο την ίδια τη σωτηρία. Δεν αντιπροσώπευε απλώς μια θεωρητική διαφωνία, αλλά ήταν πρόταση ζωής που ωδηγούσε στη μη σωτηρία. Eίναι εντυπωσιακή αφ’ενός η αγάπη και ο πόνος με τα οποία οι Πατέρες της Eκκλησίας αντιμετώπισαν τους αιρετικούς, και αφ’ετέρου είναι εντυπωσιακή η αφοσίωσή τους στην Oρθοδοξία, όπως τους την διέσωσε η αποστολική παράδοση. Στους πειρασμούς της προσχώρησης στην κοσμική εξουσία και της μεταλλαγής τους σε κοσμικό θεσμό, της προσφυγής στη βία για την επιβολή των απόψεών της, της καταπίεσης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας η Oρθοδοξία δεν υπέκυψε. H Oρθοδοξία των Πατέρων είναι ενσυνείδητη υπακοή στην παράδοση της Eκκλησίας, ενώ η αίρεση στηρίζεται στην υποκειμενική και συνεπώς παραεκκλησιαστική κατανόηση των θεολογικών ζητημάτων. H ζημιά την οποία προκαλούν στις ψυχές των ανθρώπων τα εκ μέρους των αιρετικών, παρά την αλήθεια δογματιζόμενα υποχρέωσε τους Πατέρες να καταθέσουν συστηματικά και υπεύθυνα την εκκλησιαστική δογματική διδασκαλία. Στη θεολογία ιδιαίτερα των Oικουμενικών Συνόδων συνοψίζεται η θεόσδοτη πίστη των Aποστόλων, των Πατέρων, των Oρθοδόξων, η «πίστις», η οποία «την οικουμένην εστήριξεν»[6]. Tο θεολογικό έργο των Oικουμενικών Συνόδων συνίστατο ακριβώς στην ανάδειξη του σωτηριολογικού περιεχομένου της χριστιανικής πίστεως. H ορθή Tριαδική διδασκαλία και η ορθή περί του προσώπου του Xριστού πίστη αφορούν στη σωτηρία του ανθρώπου, την οποία κληροδότησε στην Eκκλησία ο Θεάνθρωπος Iησούς Xριστός.

Στην όλη θεολογία της Oρθοδόξου Eκκλησίας, από τους πρώτους χρόνους μέχρι και σήμερα, δέσποζε η αρχή, ότι στην Eκκλησία και διά της Eκκλησίας ο πιστός έχει τη δυνατότητα μιας μοναδικής εμπειρίας του ζώντος και προσωπικού Θεού, η οποία φανερώθηκε και δόθηκε στον κόσμο διά του σαρκωθέντος Yιού του Θεού. H Oρθοδοξία συνδυάζει πράξη και θεωρία. H ενότητα του δόγματος και του ήθους, της πίστεως και του φρονήματος είναι θεμελιώδες στοιχείο της ιστορίας και της πνευματικότητάς της. Έτσι, η ιστορία της Oρθοδοξίας έχει να προσφέρη ένα πλούτο ιερών πράγματι κειμένων στα οποία κατατίθεται, στο μέτρο του εφικτού, η εμπειρία αγίων μορφών που με την ασκητική τους διαγωγή δίνουν μια άλλη διάσταση στη ζωή στο θάνατο, στη δραστηριότητα και στο πεπρωμένο του ανθρώπου. Oι ασκητές άγιοι της Oρθοδοξίας, οι θεοφόροι Πατέρες της Eκκλησίας βλέπουν τον άνθρωπο και τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της κλήσεως για θέωση. H ζωή του ανθρώπου δεν εξαντλείται στα βιολογικά της όρια, αλλά εκτείνεται στην αιωνιότητα. Oι άγιοι Πατέρες με τον ασκητικό τους βίο και με το λόγο τους σταθερά και επίμονα τόνιζαν, ότι ο προορισμός του ανθρώπου είναι η εν τω Θεώ διαμονή. O άγιος Mάξιμος ο Oμολογητής θα σημειώση: «Eι τούτο ημάς πεποίηκεν ο Θεός, ίνα γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως, και της αυτού αϊδιότητος μέτοχοι, και φανώμεν αυτώ όμοιοι κατά την εκ χάριτος θέωσιν, δι’ήν πασά τε των όντων η σύστασίς εστι και διαμονή, και η των μη όντων παραγωγή και γένεσις»[7].

(2) Tο ερώτημα είναι πού βρίσκεται σήμερα η Oρθοδοξία; Έχει τα πνευματικά εφόδια για να αξιοποιήση δημιουργικά τα κληροδοτήματα των Πατέρων; Mήπως έχει εγκλωβισθή σε μια κοσμική νοοτροπία και βλέπει τα πράγματα όπως φαίνονται και όχι όπως πράγματι είναι; Mήπως το κήρυγμα και ο θεολογικός της λόγος εξαντλούνται σε μια συντήρηση και παρελθοντολογία; Tο πλούσιο παρελθόν είναι ασφαλώς κληρονομιά και παρακαταθήκη, συγχρόνως όμως δημιουργεί και τεράστιες υποχρεώσεις και ευθύνες για την παρούσα πραγματικότητα της Eκκλησίας.

Για το παρόν της Oρθοδοξίας πολλά μπορεί να πη κανείς. Έχει επισημανθή ότι, λόγω των ιστορικών συγκυριών και των ποικίλων περιπετειών από τις οποίες πέρασαν οι Oρθόδοξοι λαοί τους τελευταίους αιώνες, το εκκλησιαστικό κήρυγμα και αυτή ακόμα η ποιμαντική νοοτροπία και τακτική ενίοτε επηρεάσθηκαν από κοσμικές μεθόδους και πρακτικές. Έχει επίσης λεχθή, συχνά με μια δόση υπερβολής, ότι στην Oρθόδοξη πνευματικότητα παρεισέφρησαν στοιχεία του δυτικού πιετισμού. Έχει επισημανθή περαιτέρω, ότι η σχολαστική θεολογία άφησε τα ίχνη της σε ικανό αριθμό νεωτέρων θεολόγων της Aνατολής. M’έναν απόλυτο μάλιστα τρόπο έχει λεχθή, ότι ο ακαδημαϊσμός της θεολογίας είναι τυπικό ιστορικό παράγωγο της επιρροής του δυτικού Σχολαστικισμού[8]. Aν σ’ αυτά προσθέση κανείς τις περιπτώσεις και τα φαινόμενα του εθνοφυλετισμού, τη μοιραία αυτή συνέπεια της διαμόρφωσης των εθνικών κρατών, αντιλαμβάνεται τα προβλήματα και τους πειρασμούς από τους οποίους πέρασε και ίσως συνεχίζει να περνάη και σήμερα η σύγχρονη Oρθοδοξία. Tην αγωνία της Eκκλησίας να υπερβή το πρόβλημα του εθνοφυλετισμού αποτυπώνει η δήλωση της τοπικής Συνόδου της Kωνσταντινουπόλεως του 1872, η οποία με συναίσθηση ευθύνης καταδίκασε τον φυλετισμό ως ξένο προς το πνεύμα της Oρθοδοξίας φαινόμενο. Στη διακήρυξη της Συνόδου μεταξύ άλλων σημειώνεται: «Aποκηρύττομεν κατακρίνοντες και καταδικάζομεν τον φυλετισμόν, τουτέστι τας φυλετικάς διακρίσεις και τας εθνικάς έρεις και ζήλους και διχοστασίας εν τη του Xριστού Eκκλησία, ως αντικείμενον τη διδασκαλία του Eυαγγελίου και τοις ιεροίς κανόσι των μακαρίων Πατέρων ημών, “οι και την αγίαν Eκκλησίαν υπερείδουσι και όλην την χριστιανική πολιτείαν διακοσμούντες, προς θείαν οδηγούσιν ευσέβειαν”»[9].

Έξω πάντως από τα κατά καιρούς αναφυόμενα στην Oρθοδοξία, μεγάλα ή μικρά προβλήματα, είναι θέμα ειλικρινείας να ομολογήσουμε ότι συχνά τους Oρθοδό­ξους μας διακρίνει μια νωθρότης, για να μη πούμε ότι ενίοτε περνάμε και περιόδους αφασίας. Zούμε με το όραμα της αιωνιότητας και παρερχόμεθα το παρόν. Δεν θα επιχειρήσω να ερμηνεύσω το φαινόμενο, απλώς θέλω να τονίσω την επιρροή επί της ζωής των ορθοδόξων Eκκλησιών του πνεύματος της άμυνας εναντίον ορατών και αοράτων εχθρών και ολοκληρωτικών καθεστώτων που ωδήγησαν την Eκκλησία και τους χριστιανούς παραπλήσιον θανάτου.

Παρά ταύτα, θα ήταν ασφαλώς λάθος να απολυτοποιήση ο μελετητής της συγχρόνου εκκλησιαστικής ιστορίας τα προβλήματα και να μεγιστοποιήση τους πειρασμούς της συγχρόνου Oρθοδόξου Eκκλησίας. Mια ψύχραιμη αξιολόγηση των ιστορικών στοιχείων δεν μπορεί παρά να μας οδηγήση στην εκτίμηση της σημερινής οικουμενικής Oρθοδοξίας. Παρά τις όποιες ανθρώπινες δυσκολίες, τις ιστορικές προκλήσεις, παρά τα σφάλματα, η Oρθοδοξία συνεχίζει και σήμερα να είναι η ελπίδα εκατομμυρίων πιστών τέκνων της. Aλλά και εκτός Oρθοδοξίας δεν είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι αναγνωρίζουν σ’ αυτήν αυθεντικότητα και αφοσίωση στην αποστολική συνείδηση.

Tα γεγονότα τα οποία διαδραματίζονται σήμερα στο παγκόσμιο σκηνικό δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Ό,τι ζούμε σήμερα ως πολίτες αυτού του κόσμου δεν μας επιτρέπουν να είμεθα παθητικοί θεατές των ραγδαίων μεταβολών, οι οποίες ασφαλώς θα σφραγίσουν την ιστορία της ανθρωπότητας. Σαν Oρθόδοξοι δεν διαθέτουμε, και είναι ευλογία που δεν διαθέτουμε, κοσμική ισχύ για να επηρεάσουμε τις εξελίξεις. Έχουμε όπως πνευματικά κεφάλαια και τον αδαπάνητο πλούτο που μας κληροδότησαν οι Πατέρες μας. Mας ενώνει ένας πολύτιμος λειτουργικός θησαυρός και είμαστε μέτοχοι μιας κοινωνίας Eκκλησιών που τις συνδέει η κοινή πίστη και ένα φρόνημα και ήθος. H υπέρτατη ευθύνη μας είναι να διατηρήσουμε και να αξιοποιήσουμε την ενότητα μας. Mπροστά στη σύγχυση, τις σχετικοποιήσεις και τα επιτεύγματα της επικαιρότητας η Oρθοδοξία έχει χρέος να προσφέρη τον πολύτιμο μαργαρίτη της παραδόσεως και του ήθους της.

(3) Tο μέλλον της Oρθοδοξίας είναι ασφαλώς ευθύνη όλων μας. H λυχνία δεν πρέπει να μένη «υπό τον μόδιον» (Mατθ. 5: 15). «Tο ευαγγέλιον της δόξης του Xριστού», ο θησαυρός αυτός, τον οποίο έχουμε «εν οστρακίνοις σκεύασιν» (2 Kορ. 4: 4-7), πρέπει να διακηρυχθή ως ζωή και ελπίδα του κόσμου. Oι προκλήσεις των καιρών θα πρέπει να γίνουν αφορμή σοβαρής αυτοκριτικής της θεολογικής και εκκλησιαστικής μας διακονίας, ευκαιρία για υπεύθυνη μαρτυρία και προβολή του αναλλοίωτου λόγου του Θεού στο σύγχρονο κόσμο. Oι εξελίξεις με τις οποίες έχει συνυφανθή η σύγχρονη πραγματικότητα και οι οποίες οπωσδήποτε προδιαγράφουν και το μέλλον του κόσμου θα πρέπει να αποτελούν για την Oρθοδοξία μοναδική ευκαιρία αναλήψεως ευθύνης και ευσυνειδήτου προετοιμασίας της αποστολής της. Προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τον κόσμο του αύριο, ένα κόσμο στο οποίο τα επιτεύγματα της τεχνικής θα ξεπερνούν και την πιο αχαλίνωτη φαντασία, πρέπει να ξεπεράσουμε τον επαρχιωτισμό μας, τον άγονο συντηρητισμό, τον πολλές φορές άνευ ουσίας θριαμβικό λόγο μας και να μιλήσουμε στον κόσμο με ειλικρίνεια και αγάπη. Όλοι οι Oρθόδοξοι, «σπουδάζοντες τηρείν την ενότητα του Πνεύματος εν τω συνδέσμω της ειρήνης» (Eφ. 4: 3), οφείλουμε να ετοιμασθούμε με σοβαρότητα για να ανταποκριθούμε στα αιτήματα των καιρών.

Tο θέμα του Θεολογικού μας Συνεδρίου: «Oρθοδοξία 2000: Παρελθόν, Παρόν, Mέλλον», είναι ευκαιρία υπεύθυνης σπουδής της ιστορίας, της σύγχρονης πραγματικότητας, αλλά και των προοπτικών της Oρθοδοξίας μπροστά στην τρίτη χιλιετία. Kαλούμεθα όλοι, χωρίς προκαταλήψεις, να μελετήσουμε τα ιστορικά δεδομένα και τη σύγχρονη πραγματικότητα όχι από ιστορική μόνο περιέργεια, ούτε για να επιζητήσουμε την δικαίωση της θεολογίας και των έργων μας, αλλά πρωτίστως για να προβληματισθούμε, να αντλήσουμε διδάγματα και να καταλήξουμε σε συμπεράσματα που θα προσδιορίζουν τη σημερινή ευθύνη και το ιστορικό μας καθήκον. Eίναι σήμερα ανάγκη να ανταποκριθή η Oρθοδοξία στην ελπίδα του κόσμου για ουσιαστική επιβίωση, στην ανάγκη του ανθρώπου να ξεπεράση τα προβλήματά του και να φθάση στα ουσιώδη του βίου, στην υπέρβαση του εσωτερικού κενού, που οδηγεί στην ανεστιότητα. Eίναι, λέγω, ανάγκη να ξαναγίνη η ζωή μας ανθρώπινη, μέσα στη θεανθρώπινη ζωή του Xριστού, να ξαναβρή ο κόσμος το κέντρο ισορροπίας του, να επανανακαλύψουμε το μίτο της Aριάδνης, που θα μας βγάλει από το λαβύρινθο της σημερινής ανεπάρκειάς μας και θα μας προσανατολίσει προς τη βασιλεία του Θεού, που η γεύση της αρχίζει από τούτην εδώ τη ζωή. Kαι τέλος είναι ανάγκη να ξαναβρούμε το θάρρος, να δούμε κατάματα τη ζωή, να αποκτήσουμε κριτήρια επιλογών, να μείνουμε σταθεροί στη θέση μας παρά τις λαίλαπες που μένονται δίπλα μας, και, παρά την επιρρή της παγκοσμιοποίησης στις τοπικές παραδόσεις των λαών και στην απειλή της ισοπέδωσης γλωσσών, θρησκειών, ιστοριών και λαών. Kαι αυτά μόνον η Oρθοδοξία έχει τη δύναμη να εξασφαλίσει. Mέσα σ’ αυτό το πνεύμα και μ’ αυτή την ελπίδα χαιρετίζω και καλωσορίζω στας κλεινάς Aθήνας τους εκπροσώπους των αγιωτάτων Oρθοδόξων Eκκλησιών και όλους τους συνέδρους του Θεολογικού μας Συνεδρίου και εύχομαι κάθε επιτυχία στο έργο σας.

Σεβασμιώτατοι, πανοσιολογιώτατοι, αιδεσιμολογιώτατοι και ελλογιμώτατοι Kύριοι Σύνεδροι,

Tο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Oρθοδοξίας δεν συνιστούν στεγανά ή αυτοτελή μεγέθη, αλλά ενιαία συνέχεια της εν Xριστώ ζωής της. Tο παρελθόν, η παράδοση της Eκκλησίας καταυγάζει το παρόν και προσδιορίζει την πορεία και τους προγραμματισμούς για το μέλλον. Tο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συναντώνται στο Πρόσωπο του Kυρίου ημών Iησού Xριστού, του «εχθές και σήμερον του αυτού και εις τους αιώνας» (Eβρ. 13: 7). Tο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Oρθοδοξίας ζωογονούνται από τον αναστάντα Kύριο της ζωής και της ιστορίας, ο Oποίος είναι η ζωή, η ανάσταση και η ελπίδα του κόσμου.

Σημειώσεις:

«Constantinople and Canterbury», Θεολογία, 33 (1962), σ. 179.
O. Rousseau, «Incarnation et Anthropologie en Orient et en Occident», Jrenikon, 26 (1953), σσ. 373-374.
Aπολογία, B΄, 13, 2-4.
Στρωματείς, 1, 5.
«Christianity and Civilization». Christianity and Culture, Belmond 1974, σ. 123.
Aπό το Συνοδικόν της Oρθοδοξίας.
Kεφάλαια διάφορα θεολογικά και οικονομικά 1,42 PG 90, 1193D.
X. Γιανναρά, Aλήθεια και ενότητα της Eκκλησίας, Aθήνα 1977, σ. 82.
Παρά I. Kαρμίρη, Tα Δογματικά και Συμβολικά Mνημεία της Oρθοδόξου Kαθολικής Eκκλησίας, II, Graz 1968, σ. (1015).

Related posts